Wiosną i latem wiele osób z alergią pyłkową pociera swędzące oczy wiele razy dziennie, nie zastanawiając się nad skutkami tego odruchu. W okulistyce nawykowe pocieranie powiek uznaje się za czynnik mechaniczny, który może przyspieszać rozwój stożka rogówki. Poniżej wyjaśniono, skąd bierze się ten związek, jak go rozpoznać i jak się wtedy postępuje.

Dlaczego oczy swędzą w sezonie pylenia? Mechanizm alergicznego zapalenia spojówek

Alergiczne zapalenie spojówek to reakcja nadwrażliwości na alergeny, najczęściej na pyłki traw, drzew i chwastów. Po kontakcie z alergenem komórki tuczne w spojówce uwalniają histaminę i inne mediatory zapalne. Substancje te rozszerzają naczynia i pobudzają zakończenia nerwowe. Typowe objawy to:

• świąd,
• łzawienie,
• przekrwienie spojówek,
• obrzęk powiek,
• uczucie piasku pod powiekami.

Objawy dotyczą zwykle obu oczu. Nasilają się w suche i wietrzne dni, gdy w powietrzu jest najwięcej pyłków. Odruch pocierania uruchamia właśnie świąd, a nie sama alergia. Pocieranie daje chwilową ulgę, ale drażni tkanki i może zwiększać uwalnianie mediatorów zapalnych. Swędzenie wraca więc i koło się zamyka.

Co dzieje się z rogówką podczas pocierania oczu?

Rogówka to przezroczysta, wypukła przednia część oka. Jej najgrubszą warstwą jest istota właściwa rogówki, zbudowana z uporządkowanych włókien kolagenowych. To od nich zależą sztywność i kształt rogówki. Podczas mocnego pocierania na rogówkę działa kilka czynników mechanicznych:

• powtarzający się ucisk i siły ścinające (siły przesuwające warstwy tkanki względem siebie), działające na istotę właściwą,
• drobne uszkodzenia nabłonka rogówki, czyli jej zewnętrznej, ochronnej warstwy,
• chwilowy wzrost ciśnienia wewnątrzgałkowego (ciśnienia wewnątrz oka),
• osłabienie wiązań między włóknami kolagenowymi,
• stopniowe, miejscowe ścieńczenie tkanki.

Pojedyncze potarcie nie zmienia kształtu rogówki. Znaczenie mają częstotliwość, siła i czas trwania nawyku, zwłaszcza gdy powtarza się on przez wiele sezonów.

Stożek rogówki – na czym polega i kto jest w grupie ryzyka?

Stożek rogówki to rodzaj ektazji rogówki, czyli postępującego ścieńczenia i stożkowatego uwypuklenia jej środkowej lub dolnej części. Zmiana kształtu zniekształca obraz i nie zawsze da się to w pełni skorygować okularami. Czynniki ryzyka to:

• predyspozycja genetyczna,
• atopia, czyli skłonność do chorób alergicznych, takich jak katar sienny, astma czy atopowe zapalenie skóry,
• alergiczne zapalenie spojówek,
• zespół suchego oka,
• wiek dojrzewania i młoda dorosłość,
• zaburzenia tkanki łącznej.

Choroba rozwija się najczęściej między 10. a 30. rokiem życia. Jej przebieg bywa różny: u jednych zmiany długo się nie zmieniają, u innych postępują szybciej.

Objawy, które powinny skłonić do badania okulistycznego

Wczesny stożek rogówki może przypominać zwykłą wadę wzroku. Do okulisty warto się zgłosić zwłaszcza wtedy, gdy pojawiają się:

• szybko zmieniająca się moc okularów,
• narastający astygmatyzm nieregularny, czyli niesymetryczne zniekształcenie powierzchni rogówki,
• zjawiska halo i glare – świetlne obwódki i olśnienie wokół źródeł światła,
• podwójne widzenie jednym okiem,
• pogorszenie ostrości wzroku mimo nowych okularów,
• większa wrażliwość na światło.

Diagnostyka – jakie badania obrazowe pozwalają ocenić rogówkę?

Podstawą rozpoznania są badania obrazowe. Topografia rogówki tworzy mapę krzywizny jej przedniej powierzchni. Keratometria mierzy jej moc optyczną w części środkowej. Tomografia rogówki daje mapy elewacji, czyli mapy wysokości przedniej i tylnej powierzchni. Zmiany na tylnej powierzchni bywają widoczne wcześniej niż na przedniej. Pachymetria mierzy grubość rogówki i pokazuje miejsce, w którym jest ona najcieńsza. Większość tych badań jest bezkontaktowa i trwa kilka minut.

Pojedynczy pomiar pokazuje stan rogówki w danym momencie, ale nie mówi, jak szybko choroba postępuje. Pozwala to ocenić dopiero porównanie badań powtarzanych co kilka miesięcy w podobnych warunkach.

Metody postępowania przy potwierdzonej progresji

Celem postępowania jest spowolnienie lub zatrzymanie dalszych zmian i zapewnienie możliwie dobrej jakości widzenia. Gdy badania potwierdzają postęp ektazji, okuliści rozważają zabieg cross-linkingu, czyli sieciowania włókien kolagenowych rogówki. Rogówkę nasyca się ryboflawiną (witaminą B2) i naświetla promieniowaniem UVA. Sprzyja to powstawaniu dodatkowych wiązań między włóknami i usztywnia tkankę. Zabieg nie cofa już istniejących zmian kształtu rogówki. Jego zadaniem jest jej ustabilizowanie.

Równolegle koryguje się wzrok. We wczesnych stadiach często wystarczają okulary lub miękkie soczewki kontaktowe. Gdy rogówka jest bardziej nieregularna, stosuje się soczewki twarde gazoprzepuszczalne lub soczewki skleralne (duże soczewki opierające się na białej części oka). Tworzą one nową, gładką powierzchnię optyczną. O wyborze metody decyduje lekarz na podstawie wyników badań.

Jak ograniczyć odruch pocierania oczu w sezonie alergicznym?

Gdy oczy mniej swędzą, łatwiej przerwać nawyk pocierania. W praktyce zaleca się:

• leczenie alergii prowadzone z lekarzem,
• chłodne okłady na zamknięte powieki,
• krople nawilżające, które rozcieńczają i wypłukują alergeny,
• higienę brzegów powiek,
• przemywanie oczu i twarzy po powrocie z zewnątrz,
• śledzenie komunikatów pyłkowych i ograniczanie przebywania na zewnątrz w dni najsilniejszego pylenia,
• świadome przerywanie odruchu pocierania, np. przez zastąpienie go chłodnym okładem,
• ochronę oczu w nocy u osób, które pocierają je przez sen.

Dlaczego regularna kontrola okulistyczna ma znaczenie u alergików?

U osób z atopią, które często pocierają oczy, warto okresowo badać rogówkę, nawet jeśli nie ma wyraźnych dolegliwości. Tempo postępu stożka rogówki jest różne u różnych osób. Dlatego o częstotliwości kontroli i dalszym postępowaniu lekarz decyduje indywidualnie. Wyniki kolejnych badań warto przechowywać, aby można je było porównać i ocenić, jak zmienia się rogówka.

Wczesne rozpoznanie ektazji i regularne badania obrazowe rogówki pozwalają wychwycić zmiany na etapie, gdy można jeszcze zachować dobrą jakość widzenia. U osób z alergią sezonową ograniczenie pocierania oczu i regularne badania wzajemnie się uzupełniają w opiece nad rogówką.